HÜKÜMET SÝSTEMÝ TARTIÞMALARINDA “BAÞKANLI PARLAMENTER SÝSTEM” SEÇENEÐÝ

Dr. Levent Gönenç1

25 Mayýs 2007 tarihinde Cumhurbaþkaný Ahmet Necdet Sezer tarafýndan Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) geri gönderilen ve Cumhurbaþkanýnýn doðrudan halk tarafýndan seçilmesini öngören anayasa deðiþikliði teklifi, 31 Mayýs 2007 tarihinde TBMM tarafýndan aynen kabul edildi. Cumhurbaþkaný Ahmet Necdet Sezer söz konusu deðiþikliði halkoylamasýna sunmakla yetinmeyip, deðiþikliðe iliþkin yasanýn iptali için de Anayasa Mahkemesi'ne baþvurdu. Bu geliþmelerin ardýndan, anayasa deðiþikliðine iliþkin halkoylamasýnýn, 22 Temmuz 2007 tarihinde, erken genel seçimlerle birlikte yapýlma ihtimali üzerinde tartýþýlmaya baþlandý. Ancak Sezer’in referandum süresini 120 günden 45 güne indiren yasayý da TBMM’ye geri göndermesiyle birlikte, “çifte sandýk” ihtimali ortadan kalktý. Bu yazýnýn kaleme alýndýðý tarih itibariyle, söz konusu anayasa deðiþikliðine iliþkin tartýþmalar seçim sonrasýna taþýnmýþ görünüyor. Biz bu kýsa makalede, andýðýmýz anayasa deðiþikliði paketinde önerilen hükümet sistemi modelinin temel niteliklerini tespit etmeye ve bu modelin anayasal sistemimize getireceði olasý kazanç ve kayýplarý deðerlendirmeye çalýþacaðýz.
Türkiye’nin önüne konulan bu hükümet sistemi nasýl tanýmlanabilir? Bu sorunun cevabýný vermeden önce, hükümet sistemleri hakkýnda genel bir bilgi vermek yerinde olur. Biz bu çözümlemede hükümet sistemlerini esas olarak iki ölçüte göre tasnif edeceðiz: demokratik anayasal aktörler arasýndaki iliþkiler ve devlet baþkanýnýn yetkileri(2). Öncelikle, hükümet sistemleri açýsýndan her demokratik anayasal sistemde mevcut olan üç aktörü tespit ederek iþe baþlayalým: Halk, yasama organý ve yürütme organý(3). Eðer demokrasi, Abraham Lincoln’ün veciz ifadesinde tanýmlandýðý gibi, “halkýn, halk tarafýndan, halk için yönetimi” ise; bir demokratik anayasal sistem þemasýnda öncelikle demos, yani halk yer alacaktýr. Demokrasilerde halk seçimler yoluyla “yöneticileri”ni belirler. Yönetici kavramý içine hem yasalarý yapmakla görevli olan yasama organý, hem de yasalarý uygulamakla görevli olan yürütme organý girer. Bütün demokratik anayasal sistemlerde yasama organý, yani parlamento halk tarafýndan seçilir. Yürütme organý açýsýndan ise böyle bir genel kural koymak mümkün deðildir. Yürütme organýnýn yapýsý ve hükümet sisteminin niteliðine göre halk ve yürütme organý arasýndaki seçim iliþkisi deðiþir. Yürütme, (baþkanlýk sistemi hariç) bütün hükümet sistemlerinde iki kanatlý bir yapýya sahiptir; devlet baþkaný ve hükümet, yani baþbakan ve bakanlar kurulu. Yürütmenin devlet baþkaný kanadý, (parlamenter sistem hariç) bütün hükümet sistemlerinde halk tarafýndan seçilir. Yürütme-yasama ve yürütme-içi iliþkilerde, devlet baþkanýnýn parlamento ve hükümet üzerindeki yetkileri önem kazanýr. Devlet baþkanýnýn hükümet üzerinde sahip olduðu en önemli yetki “azil” yetkisidir. Burada kuþkusuz hükümet sistemleri açýsýndan önemli olan devlet baþkanýnýn herhangi bir talebe (örneðin, baþbakanýn talebi) veya þarta (örneðin, güvensizlik oyu almýþ olmak) baðlý olmaksýzýn “kendi inisiyatifiyle” kabine üyelerini görevden alabilmesidir. Devlet baþkanýnýn parlamento üzerinde sahip olduðu en önemli yetki ise, “fesih”, yani henüz seçim dönemi sona ermeden parlamento seçimlerini yenileyebilme yetkisidir. Burada da, aynen azil yetkisinde olduðu gibi, hükümet sistemi farklýlaþmasýndan söz edebilmek için devlet baþkanýnýn bu yetkiyi kendi inisiyatifi ile kullanmasý gerekir. Bu baðlamda, örneðin, hükümetin kurulamamasý þartýna baðlý olarak devlet baþkanýna tanýnan bir fesih yetkisi hükümet sistemlerinin tasnifinde belirleyici olmayacaktýr.
Konumuz açýsýndan yürütmenin hükümet kanadý ile yasama organý arasýndaki en önemli iliþki ise “sorumluluk” iliþkisidir. Baþkanlýk sistemi hariç, diðer hükümet sistemlerinde bir baþbakan ve bakanlar kurulu, yani hükümet bulunur. Hükümet bu anýlan sistemlerde, parlamentodan kaynaklanýr ve siyaseten parlamentoya karþý sorumludur, yani ona hesap verir. Bir baþka ifadeyle, bu sistemlerde, hükümet parlamentodaki çoðunluðun içinden çýkar ve kendini tayin eden çoðunluðun güvenine tabi olduðu sürece görevde kalabilir. Siyasi sorumluluðun en önemli sonucu, parlamentoda desteðini yitiren bir hükümetin “güvensizlik oyu” ile düþürülebilmesidir. Hükümet sistemlerini tasnif ederken son olarak üzerinde durulmasý gereken nokta, devlet baþkanýnýn “azil” ve “fesih” yetkisi dýþýnda sahip olduðu yetkilerdir. Devlet baþkanýnýn, azil ve fesih dýþýnda üç kategori yetkisinden söz edilebilir: Yasama yetkileri, atama yetkileri ve olaðanüstü hal yetkileri. Yasama yetkileri devlet baþkanýnýn yasama sürecinde söz sahibi olmasýna imkan veren yetkilerdir. Bu yetkiler sayesinde devlet baþkaný, yasa-yapma faaliyetini þekillendirebilir veya bu faaliyete ortak olabilir. Devlet baþkanýnýn yasa tasarýsý sunabilme yetkisi, halkoyuna gidebilme yetkisi, kanun gücünde kararname çýkarabilme yetkisi, veto yetkisi, anayasa mahkemesine baþvurabilme yetkisi bu türden yetkilerdir. Devlet baþkanýnýn bu yetkilerden hangilerine sahip olduðu, onun sistem içindeki yerini ve konumunu belirler.

Toparlayacak olursak, bir hükümet sistemi analiz edilirken öncelikle devlet baþkanýnýn halk tarafýndan seçilip seçilmediði tespit edilmelidir. Ardýndan devlet baþkanýnýn anayasal yetkileri üzerinde durulmalýdýr. Son olarak deðerlendirilmesi gereken konu ise, devlet baþkaný yanýnda ayrý bir hükümetin bulunup bulunmadýðý ve eðer var ise bu hükümetin parlamentoya karþý sorumlu olup olmadýðýdýr. Bütün bu sorulara verilecek cevaplar hükümet sistemlerini tasnif ederken bize yardýmcý olacaktýr.

Parlamenter sistem

Parlamenter hükümet sistemi açýsýndan öncelikle, devlet tipine baðlý olarak bir ayrým yapmak gerekir: parlamenter monarþiler ve parlamenter cumhuriyetler. Ýngiltere, Hollanda, Belçika gibi parlamenter monarþilerde, devlet baþkaný koltuðunda, veraset kurallarýna göre bu makama gelen bir monark, yani kral veya kraliçe oturur. Almanya gibi parlamenter cumhuriyetlerde ise, devlet baþkaný parlamento tarafýndan seçilir. Ýster parlamenter monarþi olsun, ister parlamenter cumhuriyet olsun, parlamenter sistemlerde devlet baþkaný “sembolik” yetkilere sahiptir. Bu sistemlerde devlet baþkanýnýn azil vefesih yetkisi olmadýðý gibi, yasama, atama ve olaðanüstü hal yetkileri yok denecek kadar azdýr. Devlet baþkanýnýn yetkisiz olmasýnýn en önemli sonucu ise, siyasi sorumluluðunun da olmamasýdýr. Siyasi sorumluluk icrai yetkileri asýl kullanan baþbakan ve bakanlar kurulunun sýrtýndadýr. Yani hükümet, kullandýðý yetkilerin, yaptýðý icraatlarýn hesabýný parlamento çoðunluðuna verir. Öyle ki, “karþý imza” kuralý gereði, devlet baþkanýnýn yaptýðý iþlemlerden dahi, bu iþlemlere devlet baþkanýyla birlikte imza koymasý gereken baþbakan veya ilgili bakan sorumludur.

Baþkanlý parlamenter sistem

Parlamenter hükümet sistemi þemasýndaki esas unsurlarý deðiþtirmeden, sadece devlet baþkaný-halk arasýndaki seçim iliþkisini deðiþtirdiðimizi varsayalým. Bir baþka ifadeyle, parlamenter sistemin ana unsurlarýný sabit tutup, sisteme halk tarafýndan seçilen bir devlet baþkaný ekleyelim. Karþýmýza çýkan sistem “baþkanlý parlamenter sistem”dir. Bu sistem bir parlamenter sistem deðildir, çünkü devlet baþkaný halk tarafýndan seçilmektedir; bir yarý-baþkanlýk sistemi de deðildir, çünkü baþkanlý parlamenter sistemdeki bir devlet baþkanýnýn yetkileri (belki parlamenter sistemdeki bir devlet baþkanýndan biraz daha fazla olabilir ama) yarý-baþkanlýk sistemindeki bir devlet baþkanýndan daha azdýr. Yani devlet baþkanýnýn azil, fesih yetkileri yoktur; yasama, atama ve olaðanüstü hal yetkileri ise oldukça kýsýtlýdýr. Baþkanlý parlamenter sistem: “Halk tarafýndan seçilen sembolik yetkili bir devlet baþkaný + parlamentoya karþý sorumlu bir hükümet” olarak özetlenebilir. Günümüzde Ýrlanda, Bulgaristan ve Slovakya’da uygulanan hükümet sistemleri baþkanlý parlamenter sistemin örnekleri olarak deðerlendirilebilir.

Yarý-baþkanlýk sistemi

Baþkanlý parlamenter sistem þemasýnda, yine esas unsurlar sabit kalmak koþuluyla, iki parametreyi deðiþtirdiðimizi varsayalým: Birincisi, devlet baþkanýna parlamentoyu fesih yetkisi verelim. Ýkincisi yasama, atama ve olaðanüstü hal yetkilerini, baþkanlýk parlamenter sistemdeki bir devlet baþkanýna göre biraz daha arttýralým. Bu sefer karþýmýza çýkacak olan hükümet sistemi yarý-baþkanlýk sistemidir. Tipik örneðini Fransýz 5. Cumhuriyeti’nin oluþturduðu bu sistemde, devlet baþkaný halk tarafýndan seçilir ve hatýrý sayýlýr yetkileri vardýr. Bu yetkiler arasýnda, hükümet sistemi açýsýndan belirleyici olan, kuþkusuz devlet baþkanýnýn parlamentoyu kendi inisiyatifi ile feshedebilme yetkisidir. Bunun dýþýnda sahip olduðu diðer yetkiler de devlet baþkanýný sistem içinde önemli bir güç haline getirir. Devlet baþkaný oldukça önemli yetkilere sahip olmasýna raðmen hükümet üzerinde herhangi bir tasarrufta bulunamaz; bu baðlamda devlet baþkanýnýn azil yetkisi de yoktur. Baþbakan ve bakanlar kurulu parlamentoya karþý sorumludur.

Baþkanlýk sistemi

Yarý-baþkanlýk sisteminden sonra karþýmýza çýkan hükümet sistemi, klasik örneðini Amerika Birleþik Devletleri’nde bulabileceðimiz “baþkanlýk sitemi”dir. Bu sistemde, aynen baþkanlý parlamenter sistem ve yarý-baþkanlýk sisteminde olduðu gibi, devlet baþkaný halk tarafýndan seçilir, ancak devlet baþkanýnýn yetkileri, bundan önce incelediðimiz sistemlere göre biraz daha fazladýr. Baþkanýn diðer demokratik anayasal aktörlerle iliþkilerinde de farklý bir tablo karþýmýza çýkar. Birincisi, bu sistemde “kuvvetler ayrýlýðý” prensibi sert bir biçimde uygulanmaktadýr. Dolayýsýyla, yarý-baþkanlýk sisteminin aksine, baþkan parlamentoyu feshedemez. Ýkincisi, bu sistemde, ayrý bir baþbakan veya bakanlar kurulundan söz etmek mümkün deðildir; parlamenter sistem, baþkanlý parlamenter sistem ve yarý-baþkanlýk sistemlerinde mevcut olan hükümet, yani baþbakan ve bakanlar kurulu, bu sistemde, deyim yerindeyse, iyice silikleþmiþ, hatta yok olmuþtur. Ayný kiþi, yani baþkan, hem devlet baþkaný hem hükümet baþkanýdýr. Bakanlarýn yerini ise sekreterler almýþtýr, ancak sekreterler diðer sistemlerdeki bakanlara pek benzemez. Sekreterler tamamen baþkana tabidir; onun idare içindeki eli-kolu gibidir. Dolayýsýyla, baþkan istediði kiþiyi sekreter olarak atayabilir; sekreter olarak atadýðý bir kiþiyi istediði zaman azledebilir.

Süper-baþkanlýk sistemi

Son olarak üzerinde duracaðýmýz hükümet sistemi, yukarýda ele aldýðýmýz bütün unsurlarý içinde barýndýrýr. Bu sistemde: (1) Devlet baþkaný halk tarafýndan seçilir; (2) Devlet baþkanýnýn parlamentoyu fesih ve hükümeti azil yetkileri vardýr ve yasama, atama ve olaðanüstü hal yetkileri diðer bütün sistemlerden daha fazladýr; (3) Devlet baþkaný yanýnda parlamentoya karþý sorumlu bir hükümet bulunur. Bu sistem, devlet baþkanýnýn güçlü konumu göz alýnarak “süper baþkanlýk sistemi” olarak adlandýrýlabilir4. Bu sistemin klasik örneði Alman Weimar Cumhuriyeti’nde uygulanan sistemdir. Günümüzde ise Rusya Federasyonu hükümet sistemi süper baþkanlýk sistemine yaklaþmaktadýr.

Özetleyecek olursak, çalýþtýðýmýz çerçeve içinde, hükümet sistemleri beþ kategori içinde  incelenebilir5: Parlamenter sistem, baþkanlý parlamenter sistem, yarý-baþkanlýk sistemi, baþkanlýk sistemi ve süper baþkanlýk sistemi6. Bu beþli ayrým içinde Türkiye’deki mevcut hükümet sistemi parlamenter sistem kategorisine girer. Eðer bu yazýnýn kaleme alýndýðý sýrada Cumhurbaþkanýnýn incelemekte olduðu anayasa deðiþikliði halkoyuna sunulur ve halkoylamasýnda kabul edilip yürürlüðe girerse, Türkiye parlamenter sistemden baþkanlý parlamenter sisteme geçmiþ olacaktýr

Baþkanlý parlamenter sistemin sakýncalarý

Yukarýda açýklamaya çalýþtýðýmýz gibi, baþkanlý parlamenter sistem, parlamenter sisteme halk tarafýndan seçilen bir devlet baþkanýnýn eklenmesiyle ortaya çýkar. Bu biçimiyle, ilk bakýþta sistemin büyük ölçüde parlamenter sistem gibi iþleyeceði, devlet baþkanýnýn halk tarafýndan seçilmesinin sistemin temel karakteristiðini çok fazla etkilemeyeceði düþünülebilir. Ancak daha kapsamlý bir analiz yapýldýðýnda, bu sistemin uygulamada ciddi sýkýntýlara yol açacaðý görülebilir. Biz bu kýsa makalenin sýnýrlarý içinde, özellikle birbirinin içine geçmiþ iki konuya dikkat çekmek istiyoruz: tarafsýzlýk tartýþmasýve meþruiyet krizi.

Parlamenter sistemin en önemli özelliði, fikrimizce, sistemde uygulanan siyasi programýn tekliðidir. Bir baþka ifadeyle; seçmenlerin belli bir siyasi partiyi tercih etmesine neden olan, o siyasi parti parlamentoda çoðunluðu elde ettikten sonra içinden çýkardýðý hükümetin temel hedeflerini belirleyen ve hükümetin görevde kaldýðý sürece uyguladýðý program hep ayný programdýr. Parlamenter sistemin iþleyiþi göz önüne alýndýðýnda, icrai yetkilerin esas olarak hükümete ait olduðu, hükümetin de bu yetkileri seçimlerden iktidara sürekliliðini koruyan siyasi programý hayata geçirmek için kullandýðý söylenebilir. Bu þema içinde devlet baþkaný herhangi bir siyasi programý olmayan, partiler-üstü “tarafsýz” bir unsurdur. Baþkanlý parlamenter sistem açýsýndan düþünüldüðünde, yukarýda açýklanan temel mantýðýn sarsýldýðý görülür. Bu sistemde; sadece parlamentoya girmek için yarýþan, bu yarýþý kazandýktan sonra parlamentodaki çoðunluðu ve hükümeti kontrol eden siyasi parti deðil, devlet baþkaný da bir siyasi programla seçmenlerin karþýsýna çýkacaktýr. Halk tarafýndan tercih edilmek için devlet baþkaný, aynen siyasi partiler gibi seçim meydanlarýna inecek, propaganda yapacak seçmenlere bir takým sözler verecektir. Ýþte, baþkanlý parlamenter sistemde esas sorun burada baþlamaktadýr. Eðer devlet baþkaný, hükümet ve parlamento çoðunluðu ayný dünya görüþüne sahipse, büyük ihtimalle bu üç aktör birbirine engel olmayacak, aksine ayný siyasi programý hayata geçirmek için iþbirliði yapacaktýr. Bu durumda, meþruiyet krizi ihtimali azalsa da devlet baþkanýnýn tarafsýzlýðý büyük ölçüde zedelenecektir. Bir baþka ifadeyle, bir dünya görüþü lehine bir iktidar toplanmasý ortaya çýkacak ve devlet baþkanýnýn tarafsýzlýðý iktidardaki dünya görüþü lehine bozulacaktýr.

Tersi bir durum söz konusu olduðunda, bir yandan (bu sefer iktidar toplanmasý nedeniyle deðil ama iktidar çatýþmasý nedeniyle) bir tarafsýzlýk tartýþmasý yaþanacak, diðer yandan meþruiyet krizine yol açacak bir kutuplaþmanýn zemini hazýrlanacaktýr. Yukarýdaki çözümlememizi sürdürecek olursak; devlet baþkaný ve hükümet-parlamento çoðunluðu farklý dünya görüþlerine sahip olduðunda, “siyasi programýn tekliði” prensibi iþlemeyecektir. Þöyle ki, devlet baþkaný ve çoðunluk partisi farklý programlarla seçmenlerin karþýsýna çýkacak, iktidara geldiklerinde yapmayý vaat ettikleri icraatlar farklý dünya görüþlerini yansýtacaktýr. Yarýþan siyasi partiler iktidara geldiklerinde yasama çoðunluðunu ve hükümet yetkilerini programlarýný hayata geçirebilmek için kullanabilirler. Peki, devlet baþkaný seçim meydanlarýnda verdiði sözleri nasýl yerine getirecektir?

Yukarýda iþaret ettiðimiz gibi, baþkanlý parlamenter sistemde devlet baþkaný halk tarafýndan seçilen ama yetkisiz bir devlet baþkanýdýr. Bu yetkisiz devlet baþkaný nasýl icraatta bulunacaktýr? Ne yazýk ki, baþkanlý parlamenter sistemde bu sorunun cevabýný anayasada bulmak mümkün deðildir. Fikrimizce, devlet baþkanýnýn halk tarafýndan seçildiði bir sistemde devlet baþkanýnýn yasama yetkilerinin arttýrýlmasý, en azýndan devlet baþkanýna yasa teklif etme yetkisinin tanýnmasý gerekir. Aksi takdirde, seçmenlere verdiði sözleri yerine getirebilmek için devlet baþkanýnýn anayasal yetkilerini zorlamasý kaçýnýlmaz olacaktýr. Daha da önemlisi, sözlerini yerine getirmek isteyen bir devlet baþkaný tarafsýzlýðýný tamamen bir kenara býrakabilir. Yani devlet baþkaný programýný uygulayabilmek/uygulatabilmek için parlamentoda kendisine yandaþ arayabilir, siyasi partilerle açýk-gizli ittifaklara yönelebilir, hatta kendi dünya görüþüyle uyuþmayan hükümetlerin düþürülmesi için muhalefetle iþbirliði dahi yapabilir. Bu tür yönelimlerin devlet baþkanýnýn tarafsýzlýðýna ne kadar büyük bir zarar vereceðini kestirmek güç olmasa gerek… Daha da önemlisi, bu tür bir “yarýþan siyasi programlar senaryosu” meþruiyet krizine kapý açabilir. Bir baþka ifadeyle, yukarýda deðindiðimiz kutuplaþma büyük ihtimalle “Halkýn gerçek temsilcisi kim?” sorusuna gelip dayanacaktýr: “Devlet baþkaný mý, parlamento çoðunluðu mu?” Kuþkusuz her iki aktör de, halk tarafýndan seçildikleri için, ayný þekilde meþruiyet iddiasýnda bulunma hakký olduðunu düþünecek ve bu da sistemin kilitlenmesine neden olacaktýr.

Sonuç

Türkiye 22 Temmuz 2007 seçimlerinin ardýndan, hükümet sistemi tartýþmalarýna kaldýðý yerden devam edecek gibi görünüyor. Bu çerçevede, AK Parti iktidarý tarafýndan önerilen ve Cumhurbaþkaný Sezer tarafýndan halkoylamasýna sunulan “baþkanlý parlamenter sistem”in, hükümet sistemi tartýþmalarýný çözmek þöyle dursun, ileride (özellikle devlet baþkaný ve hükümet-parlamento çoðunluðunun ayrý dünya görüþlerine sahip olmasý durumunda), yeni tartýþmalara kapý açacaðý kolaylýkla görülebilir. Daha da önemlisi, önerilen bu sistem “yarý-baþkanlýk” veya “baþkanlýk sistemi”ne geçiþin bir basamaðý olarak deðerlendirilebilir. Bu konuda, TBMM Anayasa Komisyonu Baþkaný Prof. Burhan Kuzu’nun, 8 Mayýs 2007 günü, Can Dündar’ýn hazýrlayýp sunduðu “Neden?” programýnda yaptýðý açýklamanýn altýný çizmek isteriz: “…tam baþkanlýða keþke geçebilsek gönlüm o ama pek öyle gözükmüyor yani. Buna razý edersek ne mutlu.” “….baþkanlýða geçeriz. Baktýk tuttu bu iþ devamýný getiririz.”8

1 Yardýmcý Doçent Doktor, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öðretim Üyesi (lgonenc@law.ankara.edu.tr)
2 Anayasa hukuku ve siyaset bilimi literatüründe hükümet sistemlerini tasnif etmek için çeþitli ölçütler kullanýlmaktadýr. Örneðin, bkz., Arend Lijphart, Çaðdaþ Demokrasiler, Çev: Ergun Özbudun ve Ersin Onulduran, Türk Demokrasi Vakfý ve Siyasi Ýlimler Derneði Ortak Yayýný; Giovanni Sartori, Karþýlaþtýrmalý Anayasa Mühendisliði, Çev: Ergun Özbudun, Yetkin Yayýnlarý, Ankara, 1997; Nur Uluþahin, Saf Hükümet Sistemleri Karþýsýnda Ýki Baþlý Yürütme Yapýlanmasý, Yetkin Yayýnlarý, Ankara, 2007. Çeþitli tasniflerin bir deðerlendirmesi için bkz., Serap Yazýcý, Baþkanlýk ve Yarý-Baþkanlýk Sistemleri, Türkiye Ýçin Bir Deðerlendirme, Bilgi Üniversitesi Yayýnlarý, Ýstanbul, 2002. Biz ortaya koyacaðýmýz tasnifte esas olarak, iki Amerikalý siyaset bilimci, Matthew Soberg Shugart ve John M. Carey’nin, “Presidents and Assemblies: Constitutional Design and Electoral Dynamics” (Cambridge University Press, Cambridge, 1992) baþlýklý çalýþmada yaptýklarý deðerlendirmelerden esinleneceðiz. Ayrýca bkz., Matthew Soberg Shugart, “Of Presidents and Parliaments”, East European Constitutional Review, C. 2, S. 1, 1993.
3 Çaðdaþ demokratik anayasal sistemlerde yargýnýn, yasama ve yürütme organlarýndan baðýmsýz olduðu varsayýldýðý için hükümet sistemi çözümlemelerinde dýþarýda býrakýlmaktadýr.
4 “Süper baþkanlýk” terimini Amerikalý siyaset bilimci Steven M. Fish’e borçluyuz: “The Pitfalls of Russian Superpresidentialism”, Current History, October 1997, ss. 326-330.
5 Bu beþli ayrýmýn post-komünist ülkelere uygulanmasý için bkz. Levent Gönenç, Prospects for Constitutionalism in Post-Communist Countries, Kluwer, The Hague, 2002.
6 Bizim yaptýðýmýz bu beþli ayrým büyük ölçüde Shugart ve Carey’nin ayrýmýna uymaktadýr. Ancak Shugart ve Carey bu hükümet sistemlerine farklý isimler vermektedir. Sýrasýyla: “saf parlamenter sistem” (pure parliamentary system), “baþkanlý parlamenter sistem” (parlimentary with “president” system), “baþbakan-baþkanlýk sistemi” (premier-presidential system), “saf baþkanlýk sistemi” (pure presidential system), “baþkan-parlamenter sistem” (president-parliamentary system). Biz burada, Türk okuyucusu tarafýndan daha kolay anlaþýlacaðýný düþünerek, “baþbakan-baþkanlýk sistemi” yerine “yarýbaþkanlýk sistemi”; “baþkan-parlamenter sistem” yerine ise “süper baþkanlýk sistemi” terimlerini kullanacaðýz.
7 Cumhurbaþkaný Ahmet Necdet Sezer’in anayasa deðiþikliðini TBMM’ye geri gönderme gerekçesinde þu ifadeler yer almaktadýr: “Anayasa'nýn parlamenter sistem öngören hiçbir kuralýna dokunmadan yalnýzca Cumhurbaþkaný'nýn halk tarafýndan seçilmesinin öngörülmesi, örneði ve uygulamasý duyulmayan yeni bir sistem getirilmesi anlamýna gelmektedir. Çünkü, bu sistem, bir yandan parlamenter modelden uzaklaþýrken, öte yandan da baþkanlýk ya da yarý baþkanlýk modelinin temel özelliklerini taþýmamaktadýr. Böylesine, kuramsal olarak ve uygulamasý bilinmeyen bir sistemin ne gibi sorunlar yaratabileceðini kestirmek güçtür. Ancak, yaratabileceði sorunlarýn rejimi sýkýntýya sokacaðý açýktýr.” Makalemizde açýklamaya çalýþtýðýmýz gibi, bu sistem bilinmeyen veya uygulamasý olmayan bir sistem deðildir.  iteratürde farklý tasnifler içinde yer alsa da, Ýrlanda, Bulgaristan, Slovakya gibi ülkelerde uygulanan hükümet sistemleri konusunda anayasa hukukçularý ve siyaset bilimciler tarafýndan ayrýntýlý çalýþmalar yapýlmýþtýr.

8 http://www.ntvmsnbc.com/ntv/metinler/neden/20070508.asp

Kaynak